Laatst stapte ik mijn middelbare school weer binnen. Mijn dienst op de ambulance was net begonnen en we kregen een melding dat er iets was met een leerling. Ik werd opgevangen door de conciërge, die vaak ook de rol van bhv’er vervult. De geur van de school en de nieuwsgierige blikken van de leerlingen riepen herinneringen op aan roze koeken in de kantine, (bijna) te laat komen, kaarten tijdens de pauze (en in de les), onverwachte toetsen en strenge conciërges. De conciërge die ons nu opving, was echter vriendelijk en helemaal niet streng, want hij hield de deur al voor ons open.
Ik ging naar een lokaal waar een docent bij een meisje stond dat met betraande ogen snel en diep zat te ademen. Het meisje zat vlak voor haar toetsweek en ze was bekend met depressieve klachten. De valkuil is dat je ervan uitgaat dat dit de oorzaak is van de hyperventilatie, waardoor je niet meer naar andere symptomen en oorzaken kijkt en je je onderzoek afraffelt. Deze zogeheten confirmation bias (bevestiging vooringenomenheid) kan je een tunnel intrekken. Bij dat fenomeen zoek je bevestiging voor wat jij denkt dat de oorzaak is, gevoed door eerdere ervaringen, en daardoor ga je je letterlijk blindstaren. Daardoor ben je minder alert op andere, minder voorkomende oorzaken van hyperventilatie.
Hyperventilatie en dan?
Bij hyperventilatie kan deze vorm van tunnelvisie grote gevolgen hebben. Kennis hierover kan helpen om met een brede blik te blijven kijken. Hyperventilatie (snel en diep ademen) kan een uiting zijn van meerdere ziektebeelden, die ook bij jonge mensen kunnen voorkomen. Brede observatie is daarom essentieel bij de eerste beoordeling, het zogeheten ABCDE-principe.
Een voorbeeld is diabetische ketoacidose. Hyperventilatie kan een eerste uiting kan zijn van nog niet vastgestelde diabetes mellitus (suikerziekte), dat ook bij pubers en jongvolwassenen kan voorkomen. Door het onvermogen om suikers te verbranden, worden vetten verbrand om energie vrij te maken in het lichaam. Hierdoor komen zure stoffen vrij en gaat de patiënt sneller ademen om het zuur kwijt te raken (in de vorm van koolzuurgas, CO2).
Wat te doen bij hyperventilatie?
Dat uit zich dus in onder andere hyperventilatie. In een zakje laten ademen, wat vroeger gedaan werd, werkt dan averechts. Een gevaarlijke interventie dus, waardoor dit dus al lang niet meer wordt aanbevolen. Wat je wel moet doen is: het slachtoffer een comfortabele houding laten aannemen, zorgen voor een rustige omgeving, geruststellen en eventueel, als het slachtoffer zelf ademhalingsoefeningen heeft geleerd, hem laten inademen door de neus en langzamer uit laten ademen, soms met de hand op de buik om een buikademhaling te stimuleren.
Oorzaken van hyperventilatie
Behalve diabetes kunnen ook andere ernstige aandoeningen zoals een shock, longembolie, hartinfarct of sepsis hyperventilatie als uiting hebben. Pas dus op met snel een conclusie trekken, ook als bedrijfshulpverlener. Vraag daarom door en bel bij twijfel een huisarts of 112. Als iemand bijvoorbeeld de laatste tijd veel moet plassen of overdreven dorst heeft, kan dat een teken zijn van een nog niet ontdekte diabetes. Probeer dingen niet te snel af te doen als: ‘oh, dat zal wel weer een paniekaanval zijn’.
Natuurlijk is paniek ook een oorzaak van hyperventilatie. Kenmerkend hierbij is dat er vaak een duidelijke aanleiding is (stress, ruzie) en dat rust en coaching kunnen helpen om uit de cirkel van hyperventilatie te komen. Hyperventileren geeft klachten als tintelingen en soms pijn op de borst of een gevoel van flauwvallen. De angst die dat veroorzaakt, maakt dat je nog sneller gaat ademen, waardoor de klachten verergeren en je nog angstiger wordt: een vicieuze cirkel ontstaat. Het proberen te doorbreken van die vicieuze cirkel kan helpen. Maar als dat niet lukt, de klachten blijven of je hebt andere signalen die je niet vertrouwt, twijfel dan niet. Raadpleeg thuisarts.nl of bel de huisarts of 112.
De boodschap: kijk verder
Het meisje dat ik behandelde tijdens mijn hernieuwde bezoek aan de middelbare school, bleek uiteindelijk een longembolie te hebben. Dat is zeldzaam op jonge leeftijd, maar kan wel degelijk voorkomen. Pilgebruik en roken kunnen risicofactoren zijn, net zoals kanker of erfelijke stollingsafwijkingen. Goed dus dat ik niet te snel de voor de hand liggende oorzaak van paniekaanval had getrokken. Omdat het verhaal niet klopte, al kon ik niet direct aanwijzen waarom, ben ik gelukkig verder gaan kijken. Ik heb een volledig ABCDE-assessment uitgevoerd. En omdat kalmeren geen effect had, kreeg ik argwaan en heb ik het meisje daarom meegenomen naar het ziekenhuis.
De boodschap van dit verhaal is níet dat je altijd breed onderzoek moet doen. De boodschap is wél: breed blijven denken en je bewust zijn van de menselijke eigenschap om snel de tunnel in te duiken. Het is menselijk om fouten te maken, maar ook menselijk om ze proberen te voorkomen. En bedenk dat hyperventilatie bijna altijd een uiting is van iets onderliggends. Dat kan redelijk onschuldig zijn, zoals een paniekaanval, maar ook een veel ernstiger oorzaak hebben zoals in dit voorbeeld.
Ruben Verlangen is docent en ambulanceverpleegkundige en vervult meerdere bestuursfuncties bij de Nederlandse Reanimatie Raad